Oestrogeen in het mannelijk lichaam wordt vaak beschouwd als een ‘bijproduct’ dat moet worden verwijderd. In feite wordt een deel van het testosteron voortdurend omgezet in estradiol, en zonder dit kunnen de botten, het vetmetabolisme en het libido niet normaal functioneren. De redactie legt uit hoe aromatisering ontstaat, waar het van afhangt en wanneer het een probleem wordt.
Wat is aromatisatie?
Aromatisatie is een biochemische reactie waarbij androgeen wordt omgezet in oestrogeen. De naam komt van het feit dat een van de ringen van het steroïdemolecuul aromatisch wordt: het krijgt een speciale chemische structuur die kenmerkend is voor oestrogenen. De reactie wordt gekatalyseerd door het aromatase-enzym dat wordt gecodeerd door het CYP19A1-gen (Simpson et al., 2002).
Aromatase behoort tot de grote familie van cytochromen P450. Het zet testosteron om in estradiol en androsteendion in oestron. Dit is het enige enzym in het menselijk lichaam dat in staat is oestrogenen uit androgenen te synthetiseren. Zonder dit enzym zouden er dus zowel bij vrouwen als bij mannen vrijwel geen oestrogenen aanwezig zijn.
De reactie is onomkeerbaar: het gevormde estradiol kan niet meer testosteron worden. Daarom is aromatisering een belangrijke "splitsing" in het hormonale metabolisme: een deel van de androgenen gaat naar hun eigen androgene effecten, een deel naar de vorming van 5-alfa-gereduceerde derivaten, en een deel naar oestrogenen.
Ondanks het wijdverbreide beeld van oestrogeen als ‘vijand’ in de sportomgeving, is het een volwaardig en noodzakelijk hormoon voor het mannelijk lichaam. Er ontstaan problemen wanneer het niveau ervan in welke richting dan ook het fysiologische bereik overschrijdt.
Waar en hoeveel oestrogeen wordt geproduceerd
Aromatase werkt in veel weefsels. Bij vrouwen in de vruchtbare leeftijd zijn de eierstokken de belangrijkste bron van oestrogeen. Bij mannen en vrouwen na de menopauze wordt de hoofdrol gespeeld door perifere aromatisatie in de weefsels buiten de geslachtsklieren.
| Weefsel | Rol van aromatisering |
|---|---|
| Vetweefsel | Een van de belangrijkste plaatsen voor de perifere vorming van oestrogenen; de activiteit neemt toe met de hoeveelheid vet |
| zaadbal | Een klein deel van estradiol wordt direct in de klier gevormd |
| De hersenen | Lokaal estradiol is betrokken bij de regulatie van gedrag en feedback |
| Botten | Lokaal oestrogeen ondersteunt botdichtheid en sluiting van groeischijven |
| Huid, spieren, bloedvaten | Een kleinere maar significante bijdrage aan de totale pool |
Volgens klassieke fysiologische studies wordt bij mannen het grootste deel van het circulerende estradiol – ongeveer vier vijfde – geproduceerd door perifere aromatisering, en niet uitgescheiden door de testikels. Daarom hangt het oestrogeenniveau bij mannen nauw samen met de hoeveelheid vetweefsel.
Deze relatie creëert een gesloten cirkel bij obesitas: meer vet – meer aromatase – meer oestrogeen – meer onderdrukking van de testosteronproductie via de hypothalamus en de hypofyse. Gewichtsverlies verbetert in dergelijke gevallen vaak het hormonale profiel zonder medicatie.
De activiteit van aromatase hangt ook af van leeftijd, genetica, alcohol en sommige medicijnen. Daarom kan dezelfde hoeveelheid testosteron bij verschillende mensen verschillende niveaus van estradiol opleveren.
Waarom oestrogeen voor mannen
De rol van oestrogenen in het mannelijk lichaam werd het meest levendig aangetoond door zeldzame klinische gevallen. Een man met een oestrogeenreceptormutatie (Smith et al., 1994) en patiënten met een aangeboren aromatasedeficiëntie (Morishima et al., 1995) hadden op volwassen leeftijd niet-gesloten groeizones, een grote gestalte en een verminderde botdichtheid ondanks normale of hoge testosteronniveaus.
Een studie van Finkelstein et al. (2013) in NEJM gaf een nog praktischer beeld. Gezonde mannen lieten hun eigen hormonen onderdrukken door medicijnen en kregen vervolgens verschillende doses testosteron, al dan niet met een aromataseremmer. Het bleek dat de ophoping van vet grotendeels afhankelijk was van het gebrek aan oestrogenen en de seksuele functie - van zowel androgenen als oestrogenen.
- Bot: Estradiol is een belangrijke regulator van de mineraaldichtheid bij mannen.
- Vetmetabolisme: oestrogeendeficiëntie bevordert de vetophoping.
- Libido en erectiele functie: vereisen zowel androgenen als oestrogenen.
- Lipiden en bloedvaten: oestrogenen zijn betrokken bij het behouden van een gunstig lipidenprofiel.
- Feedback: estradiol remt de productie van gonadotropines op het niveau van de hypothalamus en de hypofyse (Hayes et al., 2000).
Daarom is het ‘resetten’ van oestrogenen geen doel, maar een apart risico. Overmatige remming van aromatase bij mannen wordt geassocieerd met gewrichtspijn, verslechtering van de lipiden, verminderd libido en botverlies.
Wanneer aromatisering problemen geeft
Overtollig oestrogeen bij mannen wordt meestal geassocieerd met obesitas, sommige leverziekten, zeldzame tumoren, het nemen van bepaalde medicijnen, evenals met de toediening van grote doses aromatiseerbare androgenen. Hoe meer substraat het enzym binnendringt, hoe meer estradiol het produceert.
De meest opvallende manifestatie is gynaecomastie, dat wil zeggen de groei van klierachtig borstweefsel. Het treedt op wanneer de balans tussen oestrogene stimulatie en androgene remming van borstweefsel verstoord is. Langdurige gynaecomastie wordt vezelig en reageert niet goed op medische behandeling, dus moet het in een vroeg stadium door een arts worden onderzocht.
Andere mogelijke symptomen zijn vochtretentie, stemmingswisselingen en een verminderd libido. Deze symptomen zijn echter niet-specifiek en kunnen vele andere oorzaken hebben, dus het is de moeite waard om u te concentreren op laboratoriumdiagnostiek en niet op welzijn.
Voor de evaluatie wordt estradiolanalyse gebruikt, bij voorkeur met een gevoelige methode (vloeistofchromatografie met massaspectrometrie), evenals totaal en vrij testosteron, LH, FSH, prolactine en SHBG. Interpretatie moet worden uitgevoerd door een arts, rekening houdend met het klinische beeld.
Niet alle androgenen aromatiseren evenveel
Het vermogen om te aromatiseren hangt af van de structuur van het molecuul. Testosteron is een natuurlijk enzymsubstraat. Dihydrotestosteron en zijn derivaten kunnen niet aromatiseren vanwege de afwezigheid van een dubbele binding op de gewenste positie. Nandrolon is een aromatasesubstraat, maar wordt veel langzamer omgezet in oestrogeen dan testosteron (Kicman, 2008).
Sommige synthetische derivaten vormen metabolieten met oestrogene activiteit via een andere route, en sommige (bijvoorbeeld 19-nortestosteronderivaten) hebben progestagene activiteit. Daarom is praten over de ‘oestrogene bijwerkingen’ van een bepaalde stof altijd ingewikkelder dan simpelweg ‘aromatiseert het of niet’.
De geneeskunde gebruikt aromatase als therapeutisch doelwit: aromataseremmers (anastrozol, letrozol, exemestaan) zijn geregistreerd voor de behandeling van hormoonafhankelijke borstkanker bij postmenopauzale vrouwen. Bij mannen wordt het off-label gebruik ervan niet goedgekeurd door toezichthouders, en in de sport behoren ze tot klasse S4 van de WADA Prohibited List.
De redactie noemt geen enkel ‘oestrogeencontrole’-schema. Pogingen om de aromatisering zelf te reguleren zonder testen leiden vaak tot overmatige onderdrukking van estradiol met gevolgen voor botten, gewrichten en lipiden.
Conclusies van de redactie
Aromatisatie is de onomkeerbare omzetting van androgenen in oestrogenen onder invloed van het aromatase-enzym. Bij mannen wordt het grootste deel van estradiol gevormd in perifere weefsels, met name in vetweefsel.
Oestrogeen is nodig voor het mannelijk lichaam: het ondersteunt de botten, de vetstofwisseling, het libido en neemt deel aan de regulering van de eigen testosteronproductie.
Het probleem is zowel een teveel als een tekort aan oestrogenen. De beoordeling is alleen mogelijk op basis van tests en het ziektebeeld, en correctie - alleen onder toezicht van een arts.
We raden u ook aan het redactionele materiaal over 5-alpha-reductase en DHT, over negatieve feedback in het hormonale systeem en over de hypothalamus-hypofyse-gonadale as te lezen.
Lijst met gebruikte literatuur
- Simpson ER, Clyne C, Rubin G, et al. Aromatase — a brief overview. Annu Rev Physiol. 2002;64:93–127.
- Finkelstein JS, Lee H, Burnett-Bowie SA, et al. Gonadal steroids and body composition, strength, and sexual function in men. N Engl J Med. 2013;369(11):1011–1022.
- Smith EP, Boyd J, Frank GR, et al. Estrogen resistance caused by a mutation in the estrogen-receptor gene in a man. N Engl J Med. 1994;331(16):1056–1061.
- Morishima A, Grumbach MM, Simpson ER, et al. Aromatase deficiency in male and female siblings caused by a novel mutation and the physiological role of estrogens. J Clin Endocrinol Metab. 1995;80(12):3689–3698.
- Hayes FJ, Seminara SB, Decruz S, et al. Aromatase inhibition in the human male reveals a hypothalamic site of estrogen feedback. J Clin Endocrinol Metab. 2000;85(9):3027–3035.
- Kicman AT. Pharmacology of anabolic steroids. Br J Pharmacol. 2008;154(3):502–521.
- World Anti-Doping Agency. The World Anti-Doping Code International Standard: Prohibited List. Montreal: WADA; 2025.
